Zapoznanie się ze sposobami pomiaru otworów.

• Macki wewnętrzne
• Przymiar kreskowy
• Kątownik 90° ze stopką
• Suwmiarka uniwersalna z noniuszem 0,01 mm
• Suwmiarka jednostronna z noniuszem 0,05 mm
• Średniczówka mikrometryczna
• Średnicówka czujnikowa
• Mikrometr zewnętrzny z podstawką

Otwór cylindryczny określa się podając jego średnicę d i długość l. Mierzenie średnic otworów jest znacznie trudniejsze aniżeli średnic wałków, dokładność wyników pomiarów zależy w dużym stopniu od wprawy mierzącego oraz jego doświadczenia.
Zasadniczą wadą dwustykowych, a w szczególności średnicówek mikrometrycznych, jest brak pewności co do prawidłowego ich położenia w czasie pomiaru. Wskutek tego istnieje możliwość dokonania pomiaru poziomu cięciwy zamiast żądanego pomiaru średnicy lub uzyskania wymiaru większego niż średnica w wyniku ustawienia średnicówki nieprostopadle do osi otworu.

Przyrząd dwustykowy w czasie pomiaru powinien być tak ustawiony, aby w położeniu jak na rysunku a) wskazywał wymiar największy, a w położeniu jak na rysunku b) wskazywał wymiar najmniejszy.

Średnicówka mikrometryczna
Średnicówki mikrometryczne są budowane jako:
1. Stałe o zakresach pomiarowych 55-200 mm ze stopniowaniem co 25mm. Granice dopuszczalnych błędów wskazali tych średnicówek przyjmuje się takie same jak dla mikrometrów - tabela:

Granice zakresu pomiarowego		Odchyłka wskazań ± μm
od	do
μm
0	25	4
50	75	5
100	125	6
150	175	7
200	225	8
250	275	9
300	352	10
350	375	11

2. Składane - wykonywane w trzech kompletach o zakresach pomiarowych: 75 - 175 mm,75 - 575 mm, 75 - 1075 mm. Dopuszczalne błędy wskazań średnicówek składanych podano w tabeli:

Zakres wskazań	Graniczne błędy wskazań μm	Zakres wskazań	Graniczne błędy wskazań μm
do 90	± 2	powyżej 360 do 450	± 12
ponad 90 do 115	± 3	powyżej 450 do 550	± 15
ponad 115 do 145	± 4	powyżej 550 do 670	± 18
ponad 145 do 180	± 5	powyżej 670 do 820	± 21
ponad 180 do 220	± 6	powyżej 820 do 1000	± 25
ponad 220 do 280	± 8	powyżej  1000	± 30
ponad 280 do 360	± 10

Średnicówka czujnikowa
Średnicówka czujnikowa ma zastosowanie do mierzenia wymiarów wewnętrznych metodą pośrednią. Średnicówki czujnikowe są używane do dokładnego mierzenia średnic głębokich otworów i wyznaczania ich odchyłek kształtu. Są wykonywane w kompletach z wymiennymi końcówkami.

Rysunek 2: Średnicówka czujnikowa 1 - czujnik zębaty, 2 - śruba mocująca czujnik, 3 - chwyt, 4- tuleja, 5 - korpus, 6 - końcówka pomiarowa przesuwna, 7 - wymienna końcówka pomiarowa stała, 8 - mostek środkujący, 9 - nakrętka mocująca, 10 - dźwignia, 11 - popychacz

• Sprawdzić stan techniczny suwmiarek
• Sprawdzić wskazania zerowe i ustalić dokładność noniusza
• Po zwolnieniu śruby zaciskowej lub samoczynnego zacisku rozsunąć szczeki pomiarowe na wymiar nieco mniejszy od średnicy otworu





Rys 4: Pomiar średnicy otworu suwmiarką uniwersalną



Rys 5: Pomiar średnicy otworu suwmiarką jednostronną


• Ostrza pomiarowe (do pomiaru wymiarów wewnętrznych) suwmiarki uniwersalnej lub szczeki pomiarowe suwmiarki jednostronnej wsunąć do otworu, następnie rozsunąć szczęki do styku z przedmiotem. Ostrza pomiarowe suwmiarki powinny stykać de ze ściankami otworu dokładnie wzdłuż jego tworzących i być mocno dociśnięte do ścianek otworu, przez co zapewnia się. ustawienie ich na średnicy, a nie na cięciwie otworu.
• Odczytać wymiar otworu.
  UWAGA! Przy pomiarze otworów suwmiarką jednostronną należy pamiętać, aby do odczytanego wymiaru a dodać grubość szczęk 2b do pomiarów wewnętrznych.
• Wykonać szkic pomiaru i zestawienie wyników
• Wykonać konserwację i uporządkować stanowisko pomiarowe.

• Sprawdzić stan techniczny srednicówki.
• Sprawdzić wskazanie zerowe
• Przez pokręcenie bębna ustalić rozstawienie końcówek pomiarowych na wymiar nieco mniejszy niż mierzona średnica
• Wprowadzić srednicówkę do otworu.




Rys 6: Pomiar średnicy otworu średnicówką mikrometryczną


• Docisnąć nieruchomą część średnicówki do ścianki otworu i pokręcając bębnem średnicówki wykonywać lekkie przemieszczenia w dwu prostopadłych płaszczyznach; ustalić takie położenie, w którym oś średnicówki jest prostopadła do osi otworu (średnicówka wskazuje wówczas wymiar najmniejszy - rys 6 - położenie A) oraz leży na średnicy otworu (średnicówka wskazuje największy wymiar - rys 6 - położenie B)
• Po stwierdzeniu prawidłowego ustawienia średnicówki dokręcić śrubę zaciskową (jeśli jest), wyjąć średnicówkę z otworu i odczytać wynik pomiaru
• Zmierzyć średnicę otworu w dwóch położeniach wzajemnie prostopadłych i obliczyć owalność otworu.
• Wykonać zestawienie wyników.
• Wykonać konserwację średnicówki i uporządkować stanowisko pomiarowe

• Sprawdzić stan techniczny środków pomiarowych
• Sprawdzić wskazanie zerowe mikrometru
• Zamocować mikrometr w podstawce
• Jeżeli wymiar średnicy otworu nie jest podany na rysunku, zmierzyć suwmiarką średnicę sprawdzanego otworu, zaokrąglając wymiar do całkowitej liczby milimetrów
• Mikrometr nastawić na wymiar nominalny (gdy jest podany na rysunku) lub na wartość odczytaną na suwmiarce i ustalić położenie wrzeciona mikrometru przez dokręcenie zacisku
• Z wyposażenia średnicówki wybrać wymienną końcówkę pomiarową dla obszaru pomiarowego odpowiadającego wymiarowi odczytanemu na suwmiarce
• Odkręcić nakrętkę mocującą 9 włożyć wymienną końcówkę pomiarową 7 do głowicy 5 średnicówki, a następnie dokręcić nakrętkę 7
• Odkręcić śrubę zaciskową 2 założyć czujnik zębaty 1 z działką elementarną 0,01 mm, nadając mu wstępny nacisk (2 obroty dużej wskazówki), a następnie zamocować czujnik przez zakręcenie śruby 2
• Wstawić końcówki pomiarowe średnicówki między kowadełko i wrzeciono mikrometru, tzn. przesuwną końcówkę średnicówki doprowadzić do zetknięcia z kowadełkiem mikrometru, następnie wcisnąć do środka, stykając powierzchnię pomiarową wymiennego przedłużacza stałego z wrzecionem mikrometru
  



Rys 7: Nastawianie średnicówki czujnikowej


• Przytrzymując przedłużacz palcami lewej ręki przy kowadełku mikrometru, prawą ręką trzymając za rękojeść 3 wychylać średnicówkę o niewielki kąt od położenia pionowego w kierunku A - A i uchwycić punkt zwrotny dużej wskazówki czujnika. W tym położeniu należy ustawić tarczę czujnika na wskazanie zerowe. W tym celu sprawdzenia prawidłowości ustawienia należy wykonać niewielkie ruchy zwrotne w kierunku B-B (wychylenia w płaszczyźnie poziomej). W przypadku zmiany wskazań (inne położenie zwrotne wskazówki) należy skorygować położenie tarczy czujnika. Korekcję przeprowadza się tak długo, aż uzyska się to samo położenie zwrotne wskazówki przy wychyleniach w płaszczyźnie pionowej i poziomej.
• Wcisnąć przesuwną pochylić średnicówkę i wyjąć ją bardzo ostrożnie z mikrometru, bardzo powoli zwalniając nacisk końcówki przesuwnej
• Średnicówkę włożyć do mierzonego otworu, opierając mostek środkujący 1 o ścianki otworu. Następnie naciskając na mostek środkujący spowodować jego przesuwanie. Wychylanie średnicówki od położenia pionowego umożliwia wprowadzenie przedłużacza do otworu.


Dzięki zastosowaniu mostka środkującego średnicówka wywiera na ścianki otworu nacisk w punktach ABC, ustawiając się samoczynnie na średnicy w przekroju poprzecznym.
Ustawienie osiowe w przekroju podłużnym uzyskuje się przez lekkie wychylenia; z położenia DE do EF przez położenie GE, w którym określi się średnice otworu. Właściwemu położeniu GE średnicówki odpowiada punkt zwrotny wskazówki czujnika




Rys 8: Schemat pomiaru otworu średnicówką czujnikową


• Odczytać odchyłkę wymiaru
• Wyjąć srednicówke z otworu, przechylając ją tak, aby najpierw wysunął się przedłużacz, a następnie mostek środkujący
• Wykonać zestawienie wyników
• Wykonać konserwację środków pomiarowych i uporządkować stanowisko pomiarowe